बालेन शाहको नेतृत्वमा नेपालको नयाँ परराष्ट्र नीति: ‘स्वतन्त्र कूटनीति’ र शक्ति सन्तुलनको नयाँ युग

काठमाडौं ।

पछिल्लो समय नेपालको भूराजनीतिक परिदृश्यमा तीव्र परिवर्तन देखिन थालेको छ। प्रधानमन्त्री बालेन शाहको नेतृत्वमा नेपाललेआफ्नो परम्परागत कूटनीतिक शैलीलाई त्याग्दै ‘सार्वभौमिकता–पहिले‘ (Sovereignty-first) को नीति अवलम्बन गरेको देखिन्छ।यसै सन्दर्भमा नेपाल–चीन सम्बन्धका विज्ञ दिनेश खनालले बालेनको यो नयाँ कार्यशैलीलाई नेपालको ‘रणनीतिक स्वायत्तता‘ का रूपमाव्याख्या गर्नुभएको छ।

१. संस्थागत कूटनीतिको सुरुवात

बालेन सरकारको सबैभन्दा ठूलो फड्को भनेको विदेशी राजदूतहरूसँगको व्यक्तिगत भेटघाटलाई निरुत्साहित गरी सामूहिक र संस्थागतब्रीफिङको संस्कार बसाल्नु हो। यसले शक्ति राष्ट्रहरूको व्यक्तिगत प्रभावलाई न्यून गर्दै परराष्ट्र मन्त्रालयलाई बलियो बनाएको छ। यसकदमलाई विज्ञ खनालले “कुटनीतिक मर्यादा र व्यावसायिकताको पुनरागमन” भन्नुभएको छ।

२. भारतसँगको व्यावहारिक तर सतर्क सम्बन्ध

भारतसँगको सम्बन्धमा बालेनले ‘सहकार्य र स्वाभिमान‘ को सन्तुलन मिलाउन खोजेका छन्। आर्थिक निर्भरतालाई स्वीकार गर्दै तरराजनीतिक हस्तक्षेपलाई ठाउँ नदिने उनको रणनीति छ। भारत भ्रमणको निमन्त्रणा स्वीकार्नुले उनी संवादका लागि खुला छन् भन्नेदेखाउँछ, तर कूटनीतिमा “विशेष पहुँच” को पुरानो भाष्यलाई उनले तोड्न खोजेका छन्।

३. चीनसँगको ‘बोल्ड‘ अडान र दिनेश खनालको विश्लेषण

चीनसँगको सम्बन्धमा बालेनको अडान निकै चर्चामा रहेको छ। विशेषगरी नेपालको भूभाग र नक्साको मुद्दामा चीन भ्रमण रद्द गर्नेनिर्णयलाई विज्ञ दिनेश खनालले निकै अर्थपूर्ण मान्नुहुन्छ। खनालका अनुसार:

“चीनसँगको सम्बन्धमा नेपालले केवल आर्थिक लाभ मात्र हेर्नुहुँदैन, बरु आफ्नो भौगोलिक अखण्डता र सुरक्षा संवेदनशीलतामा पनिस्पष्ट हुनुपर्छ। बालेनले देखाएको यो दृढताले चीनलाई नेपालको सार्वभौमिकताप्रति गम्भीर हुन सन्देश दिएको छ।“

साथै, खनालले उत्तरतर्फका नाकाहरूलाई पूर्ण क्षमतामा सञ्चालन गरी व्यापार विविधीकरण (Trade Diversification) गर्नुपर्ने रBRI जस्ता पूर्वाधार परियोजनामा राष्ट्रिय हित हेरेर अघि बढ्नुपर्ने सुझाव समेत दिनुभएको छ।

४. त्रिकोणात्मक सन्तुलन: भारत, चीन र अमेरिका

नेपाल अहिले भारत, चीन र अमेरिकाको सामरिक केन्द्र बनिरहेको अवस्थामा बालेनले “सन्तुलित बहु–पङ्क्तिबद्धता” (Balanced Multi-alignment) को बाटो रोजेका छन्। हालैका अमेरिकी उच्चस्तरीय भ्रमणहरू र क्षेत्रीय मामिलामा नेपालको सक्रियताले नेपालकुनै एक पक्षमा नलाग्ने संकेत गर्छ। “सबैसँग मित्रता, कसैसँग शत्रुता नराख्ने” पुर्खाको दर्शनलाई बालेनले आधुनिक र संस्थागत स्वरूपदिएका छन्।

५. चुनौती र भावी बाटो

यद्यपि, यो बाटो सहज भने छैन। अनुभवको अभाव र नेपालको संरचनात्मक सीमितता (व्यापार घाटा र आर्थिक परनिर्भरता) बालेनकालागि मुख्य चुनौती हुन्। खनालका अनुसार, बालेनको यो ‘राष्ट्रवादी‘ अडानलाई नतिजामा बदल्नका लागि कर्मचारीतन्त्रको पूर्ण सहयोगर गहिरो आर्थिक कूटनीति आवश्यक पर्नेछ।

निष्कर्ष:

बालेन शाहको नेतृत्वमा नेपालले आफ्नो परराष्ट्र नीतिमा जुन नयाँ मानक स्थापित गर्न खोजिरहेको छ, त्यसले नेपाललाई दक्षिणएसियामा एक ‘स्वतन्त्र र स्वाभिमानी‘ राष्ट्रको रूपमा उभ्याउने प्रयास गरेको छ। दिनेश खनाल जस्ता विज्ञहरूको विश्लेषणमा, यदि योनीतिलाई परिपक्वताका साथ अघि बढाइयो भने नेपाल क्षेत्रीय शक्तिको खेलमा ‘खेलाडी‘ होइन, ‘मध्यस्थकर्ता‘ बन्न सक्ने देखिन्छ।